معناى ظلم و يا حسد است . و اگر « بغى » را مقيد كرد به كلمه « بينهم » براى اين است كه بفهماند ظلم و يا حسد در بينشان متداول بود . و معناى آيه اين است كه : همين مردمى كه شريعت برايشان تشريع شده بود ، از شريعت متفرق نشدند ، و در آن اختلاف نكردند ، و وحدت كلمه را از دست ندادند ، مگر در حالى كه اين تفرقه آنها وقتى شروع شد - و يا اين تفرقه شان وقتى بالا گرفت - كه قبلا علم به آنچه حق است داشتند ، ولى ظلم و يا حسدى كه در بين خود معمول كرده بودند نگذاشت بر طبق علم خود عمل كنند ، و در نتيجه در دين خدا اختلاف به راه انداختند . پس منظور از اختلاف در اينجا اختلاف در دين است كه باعث شد انشعابها و چند دستگىها در بشر پيدا شود . و خداى سبحان آن را در مواردى از كلام خود مستند به بغى كرده . و اما اختلافى كه بشر قبل از نازل شدن شريعت داشت ، و باعث شد كه خدا شريعت را تشريع كند ، اختلاف در شؤون زندگى و تفرقه در امور معاش بود كه منشاش اختلافى بود كه بشر در طبيعت و سليقه و هدف داشت ، و وسيله شد براى نزول وحى و تشريع شرع تا آن اختلافات برداشته شود ، و آيه « كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّه النَّبِيِّينَ » « 1 » همانطور كه در تفسيرش گذشت ، به اين اختلاف اشاره مىكند . * ( « وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ » ) * - مراد از كلمه اى كه در سابق گذشت يكى از فرمانهايى است كه خدا در آغاز خلقت بشر صادر كرد ، نظير اينكه همان روزها فرمود : « وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ » « 2 » . و معناى آيه اين است : اگر نبود اين مساله كه خدا از سابق اين قضا را رانده بود كه بنى آدم هر يك چقدر در زمين بمانند و تا چه مدت و به چه مقدار از زندگى در زمين بهره مند شوند هر آينه بين آنان حكم مىكرد ، يعنى به دنبال اختلافى كه در دين خدا كرده و از راه او منحرف شدند ، حكم مىنمود و همه را به مقتضاى اين جرم بزرگ هلاك مىفرمود . در اينجا ممكن است كسى بگويد : اين وقتى درست است كه خدا اقوامى را هلاك نكرده باشد ، و ما مىبينيم كه اين قضا را رانده و اقوامى را هلاك كرده ، و خود خداى تعالى داستان آنها را در كلام خود آورده . در باره هلاكت قوم نوح و هود و صالح ( ع ) جدا جدا حكايت كرده ، و در باره همه اقوامى كه هلاك شدند فرموده :

--> ( 1 ) سوره بقره ، آيه 213 . ( 2 ) شما آدميان در زمين قرارگاهى معلوم و عمرى و مقدراتى معين داريد . سوره بقره ، آيه 36 .